ISTOTNE W PROFILAKTYCE

Istotne w profilaktyce jest też zajęcie się stroną badawczą, kliniczną i nauczania w zakresie nerwowości, nerwic i psycho­nerwic. Byłoby to z dużą korzyścią dla społeczeństwa, bo powoli mogłoby odzyskać jednostki wartościowe, uzdolnione, choć bar­dziej subtelne i wrażliwe. Wiąże się to z przekształceniem róż­nych kierunków psychoterapii na kierunek uwzględniający psy­choterapię przez rozwój. Oczywiście musiałyby powstać specjalne ośrodki diagnostyczne i prognostyczne. Posunięciem zasadniczym w tym zakresie byłaby reaktywacja Państwowego Instytutu Hi­gieny Psychicznej lub powołanie innego ośrodka tego rodzaju, który by zajął się wszechstronnie zagadnieniem higieny i profi­laktyki psychicznej, opartym na badaniach naukowych i klinicz­nych. Do postępowania diagnostycznego i konsultacji psychotera­peutycznej powinni być włączeni psychiatrzy, psychologowie, pedagodzy, socjologowie, aby przy ich udziale badawczym i wnikliwej dyskusji można było określić wyraźne stanowiska co do pozytywnych zjawisk nerwowości i psychonerwicowości. Wnioski profilaktyczne są tutaj bardzo jasne. Takie zagadnienia, jak poziomy nerwic i psychonerwic, to znaczy tzw. interneuro- tyczne i intraneurotyczne różnice poziomów funkcji, czy pozy­tywna korelacja między uzdolnieniami twórczymi a nerwowo­ścią, nerwicami i psychonerwicami — to są zagadnienia podsta­wowe dla profilaktyki psychicznej przez rozwój.

PRACA NAD SOBĄ

Przez pracę nad sobą można wykształcić w sobie w pewnym stopniu rozumienie innych — nie tylko własnego typu. Chodzi o  to, że dla własnego rozwoju typ cyklotymiczny powinien wy­twarzać w sobie potrzeby skupienia, medytacji, uczyć się samot- nictwa, a typ schizotymiczny powinien wykształcać w sobie ten­dencje do pewnej syntonii, do rozumienia innych i umiejętności kontaktu — choćby nie szerokiego — z osobnikami o różnej typo­logii. To samo dotyczyłoby typów introwertywnych i ekstrawer- tywnych oraz typów o wzmożonej pobudliwości psychicznej. Taka akcja jest na pewno akcją profilaktyczną.  Duże znaczenie profilaktyczne ma wczesne rozpoznanie zamiłowań i uzdolnień specjalnych u dzieci i młodzieży. Takie zainteresowania i uzdolnienia mogą stanowić główny nurt w roz­woju ich osobowości i dawać dużo satysfakcji jednostce i gru­pie. Natomiast niewłaściwe ustosunkowanie się do tych zainte­resowań i uzdolnień przynosi duże szkody indywidualne i spo­łeczne przez pobudzenie regresji negatywnych indywidualnych i grupowych, negatywnych form reakcji społecznych, ciężkich nerwic i psychonerwic, nawet może prowadzić do samobójstwa. W sensie społecznym takie negatywne ustosunkowanie się do za­gadnień zainteresowań i uzdolnień zuboża kulturę.

BARDZO WAŻNY ELEMENT

Bardzo ważnym elementem profilaktyki jest konkretne mo­dyfikowanie typów psychologicznych. Zbyt ostre, zbyt silne ście­ranie się tych typów powinno podlegać kontroli i pomocy oto­czenia i samego podmiotu. Wiadomo, że przez pobudzanie świa­domości, rozumienie różnic typologicznych, częściową identyfi­kację i empatię, dobór odpowiedniej lektury, omawianie tych za­gadnień w rodzinie, w innych środowiskach i na lekcjach — można w pewnym stopniu osłabić i zmniejszyć niepożądane prze­rosty typologiczne, uczulić jednostkę na różnice typologiczne i nauczyć tolerancji w stosunku do innych i do siebie.W wyniku tego typu akcji można osiągnąć większą plastycz­ność w zakresie kontrastów typologicznych, na przykład między typami introwertywnymi i ekstrawertywnymi, schizotymicznymi i cyklotymicznymi, różnorodnymi typami wzmożonej pobudliwo­ści psychicznej, a więc: psychoruchowej, sensualnej, afektywnej, imaginatywnej i intelektualnej. Chodzi o to, że udział refleksji i empatii przy znajomości tych typów pozwoli nie tyle na silne przekształcenie danego typu, gdyż jest to niemożliwe i niewska­zane, ile na wykształcenie w sobie pewnych elementów innych typów lub wysubtelnienie w procesach ich oddziaływania, nie w sposób ostry, agresywny i brutalny, lecz bardziej rozumiejący, empatyczny.

ZAGADNIENIE NERWOWOŚCI

W zagadnieniach nerwowości (wzmożonej pobudliwości psychicznej), w większości nerwic i psychonerwic powinno się podkreślać ich pozytywne oddziaływanie hierarchiczne, demon­strując możliwości pozytywnego rozwoju tych zaburzeń poprzez właśnie ich rozwojowe przekształcenia. Stanowi to podstawę akcji profilaktycznej.   Powinno być różnicowane, i to bardzo wcześnie, zagadnie­nie jednopoziomowości i wielopoziomowości rozwoju, zarówno u jednostek przeciętnych, jak i u jednostek o wzmożonej pobudli­wości psychicznej, objawiających nerwice i psychonerwice. W pierwszym przypadku należałoby, nawet przy najmniejszych przejawach wielopoziomowości, rozwijać umiejętnie te dyna­mizmy, aby stworzyć z nich pewne elementy profilaktyczne, w drugim natomiast określić program indywidualny i grupowy rozwoju, aby te elementy wielopoziomowe rozwijać w sposób równoczesny, nie przyspieszony, lecz dostatecznie rozsądny. Ta­kie właściwości i zachowania, które regulują konflikty wewnę­trzne, kryzysy psychologiczne, objawy lękowe, depresyjne, obse­syjne, objawy ostrego przebiegu i rozwoju w tworzeniu psychicz­nego środowiska wewnętrznego, powinny podlegać świadomej i dobrze zorganizowanej opiece rodziny, szkoły, psychologa. Nie leczenie ich, lecz rozwój pozytywny, nie eliminowanie objawów, lecz ich sublimowanie — jest podstawowym zadaniem profilak­tyki.

SZEROKO ROZPOWSZECHNIONE

Jak najszerzej rozpowszechniane powinny być wydawni­ctwa z zakresu psychologii, wychowania i psychohigieny, na te­mat ogólnych warunków rozwoju dziecka, ze szczególnym zwró­ceniem uwagi na okres najtrudniejszy, tj. okres dojrzewania.  W piśmiennictwie popularnonaukowym, a także beletry­styce, powinno się wyraźnie podkreślać, że dojrzałość cielesna i seksualna nie jest jednocześnie dojrzałością uczuciową i mo­ralną. W wielu przypadkach uchroni to małżeństwa od ciężkich konfliktów, zawodów, separacji, rozwodów, co w rezultacie zawsze ma wpływ na zdrowie psychiczne dziecka.   Na kierunkach pedagogicznych, psychologii i socjologii po­winny być prowadzone specjalne wykłady i ćwiczenia z psycho­patologii, higieny psychicznej, zagadnień nerwowości, nerwic i psychonerwic. Przyszli psychiatrzy powinni szeroko zapoznać się z psychologią rozwojową, psychologią wychowawczą, psy­chologią kliniczną, z szeroko potraktowaną higieną psychiczną; powinni uwzględniać punkty widzenia genetyczno-teleologiczne i rozwojowe.

WIELE OPINII SPECJALISTÓW

Istnieje wiele opinii zarówno specjalistów, jak i niespecjali- stów, że w zakresie psychiatrii, leczenia psychiatrycznego, a ‘Szczególnie w zakresie profilaktyki, mamy do czynienia z wie­loma niewiadomymi. Mówiąc zatem o profilaktyce, a nie lecze­niu, również poruszamy się na dość nieznanym terenie, lecz ci, którzy oprócz wiedzy psychiatrycznej i neurologicznej mają też przygotowanie psychologiczne, pedagogiczne czy społeczne, mogą łatwiej określić pewne zasady, na których powinna się ta profilaktyka opierać. Przytoczę tu te zasady, lecz chciałbym się z góry zastrzec, że nie mam pretensji do jakiegokolwiek wyczer­pania tego tematu. Zasady te byłyby następujące:  Mimo braku ścisłej wiedzy w zakresie etiologii i patoge­nezy schorzeń psychicznych możemy stwierdzić — na podstawie co prawda niezupełnie wystarczających wiadomości — że nie powinno się ryzykować małżeństw z członkami rodzin, w których znaczna liczba osób uległa degenerującym postaciom chorób psy­chicznych.Od kandydatów do małżeństwa powinno się wymagać, jako warunku, podstawowych wiadomości co do rozwoju i wychowy­wania dzieci, ze szczególnym zwróceniem uwagi na psychohigienę.  Od kandydatów do małżeństwa powinno się wymagać ukończenia podstawowych kursów w zakresie psychologii prak­tycznej, wychowania i psychohigieny, ze szczególnym zwróce­niem uwagi na umiejętność orientowania się we własnym i in­nych typach psychologicznych oraz poziomie rozwoju uczuć, aby ustrzec się przed zbyt pochopną i przedwczesną decyzją mał­żeństwa.

LECZENIE CZY ZAPOBIEGANIE

Poza psychoterapią, autopsychoterapią, socjoterapią i niektórymi metodami rehabilitacji, inne metody nie są chyba w większości przypadków metodami leczącymi sensu stricto. Ich słabą stroną jest to, że działają poza wolą i wglądem człowieka w jego własne sprawy. Wyrażają też często leczenie jednostron­ne, symptomatologiczne, a nie przyczynowe. Środki nasenne, uspokajające, podniecające, osłabiające drgawki itp. nie są istot­nymi środkami leczniczymi. Można oczywiście to stwierdzenie łatwo podważyć, powołując się na przykład na leczenie interni­styczne czy chirurgiczne, które nie we wszystkich przypadkach realizuje się za przyzwoleniem chorego. Tak jest rzeczywiście, ale leczenie internistyczne czy chirurgiczne nie łączy się w zasadzie ściśle z psychiką chorego. Natomiast tam, gdzie dotyczy ono nie tkanek obwodowych, lecz centralnych (mózg) — zabiegi chirur­giczne w niewielu przypadkach są skuteczne. Ta prawda jest szczególnie istotna wówczas, kiedy jednostka przejawia potencjał rozwojowy, kiedy się rozwija i chce się rozwijać z udziałem swo­jej świadomości, decyzji i woli. W takim przypadku leczenie bez udziału woli i decyzji jednostki powinno być zawsze drugo­planowe, a nawet marginesowe. Zasada ta nie może dotyczyć jednak dzieci ani znacznej części młodzieży, gdyż w sprawach ich leczenia czy zapobiegania chorobie decydują rodzice, opie­kunowie, szkoła, lekarz. W miarę możliwości w takich sytuacjach powinno się jednak uzyskać świadome lub półświadome przy­zwolenie dziecka przez miłość i życzliwą perswazję, a nie przez narzucanie mu własnego postępowania.

POSTAWA LUDZI

Kto jest przystojniejszy od nas, będzie powodował złe uwagi i opinie o   sobie,- kto jest wybitnie inteligentny, będzie spychany na mar­gines wartości właśnie w tym zakresie, w którym odznacza się tą wybitnością; kto zajął dobre stanowisko — zasługując na to — będzie pozbawiany wartości jako właśnie taki pracownik; kto jest młody, a jednocześnie zdolny, będzie traktowany przez starszych jako niedoświadczony młodzik, który nie powinen tego stano­wiska zajmować. O utalentowanym pracowniku inni pracownicy będą mówili, że jest dziwaczny, nieprzystosowany, niezrozumiały.O  tym, który kłamie, lecz w sposób sprytny i przymilny, będzie się mówić pozytywnie i podkreślać jego powierzchowne walory, nie ustosunkowując się negatywnie do jego zasadniczych wad. Krzywdzeni i poniżani będą przez opinie jeszcze bardziej krzyw­dzeni i poniżani i rzadko kto stanie w ich obronie. Kto wyrósł w swoich zdolnościach i swoich wartościach moralnych, będzie spychany; wokół niego wytworzy się opinia, że jest arbitralny, bezwzględny, konfliktowy itd. O subtelnym i wrażliwym będzie się mówiło po prostu: niezdarny, oderwany od życia itp.Postawa ludzi oparta na krytycznym nastawieniu do powierz­chownych i krzywdzących, bo fałszywych opinii, a ujęta w wewnętrzne i zewnętrzne pytanie: „czy tak jest naprawdę”? — jest bardzo cenna w osłabianiu i zwalczaniu szkodliwych, powierz­chownych sądów i opinii oraz wprowadzaniu prawidłowych sto­sunków międzyludzkich w pracy. Z  naszego życia codziennego trzeba usuwać prymitywizm, a wprowadzać elementy autentycznego, barwnego życia ludzkie­go. Wartości moralne, intelektualne, estetyczne powinny być pod­stawą ustosunkowania się do dzieci, młodzieży, dorosłych — po­winny decydować w życiu społecznym.

WARUNKI ROZWOJU

Jednym z warunków rozwoju zdrowia psychicznego w szkole jest stały kontakt i współpraca między rodzicami (opiekunami) dziecka a szkołą. Pozwala to na wyważone opinie o dziecku, po­znanie się wzajemne i uzyskanie wielu nowych informacji wpły­wających często na zmianę stosunku nauczyciela do ucznia.Mamy także do czynienia w życiu codziennym z wieloma trud­nościami, które związane są z niedocenianiem zdrowia psychicz­nego w pracy zawodowej. Chodzi o dobór odpowiednich ludzi do odpowiedniej pracy i odpowiedniej pracy do odpowiednich ludzi. Chodzi zarówno o nietolerowanie niesumienności i sprytu pra­cownika, jak i nieprzydzielanie awansów i premii tym, którzy tylko umiejętnie demonstrują swoją użyteczność i aktywność.Na zdrowie psychiczne w środowisku pracy duży wpływ ma opinia. Wydanie sądu o kimś, że jest głupi, niemoralny, że jest spryciarzem, że jest nierzetelny itd., jest bardzo łatwe. Często jest to wyraz własnego interesu, tzn. podniesienia swojej wartości na tle złej charakterystyki jakiejś jednostki czy grupy społecznej. Często opinie o innych wyraża się po krótkiej kalkulacji: czy jest to potencjalny kandydat do współpracy z nami, czy ewentualnie może nam przeszkodzić w realizowaniu naszych interesów.

POŁĄCZENIE Z FAKTAMI

Oczywiście, nie powinno się to łączyć z formalnym umoralnia- niem typu: nakaz, zakaz. Chodzi o to, że wychowanie społeczeń­stwa w hierarchii wartości powinno budzić coraz silniej wyższe postawy zarówno społeczne, jak i indywidualne przez stopniowe rozwijanie w osobowości najwyższych poziomów wartości indy­widualnych i społecznych. Taka postawa będzie wyrażała zdrowie psychiczne rozwijające się, postęp w ujmowaniu hierarchii war­tości w życiu codziennym. Zdrowie psychiczne w codziennym życiu szkoły wiąże się z doborem odpowiednich kandydatów na wychowanków, pedago­gów, a zwłaszcza kandydatów na stanowiska dyrektora i psycho­loga szkolnego. Ich zadaniem jest zajęcie się jednostkami trudny­mi, a cennymi ze względu na swoje talenty, a więc wartościowymi dla grupy społecznej. Nie zauważone czy nie rozpoznane stany depresyjne, lękowe i zahamowania, które często występują u je­dnostek zdolnych i wybitnie zdolnych, mogą doprowadzić do cięż­kich urazów psychicznych. Zarówno bardzo absorbująca praca za­wodowa nauczyciela, jak i jego niedostateczne przygotowanie w zakresie higieny psychicznej, uniemożliwiają często poznanie ucznia i — w tzw. trudnym przypadku — zajęcie się nim indywi­dualnie.